Sembolizm Sanat Akımı

Gustav Klimt, Öpücük, 1907-1908.

Sembolizm, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında Avrupa’da gelişen, görünen gerçekliğin ötesindeki duygu, rüya, gizem ve manevi anlamı imgeler aracılığıyla anlatmayı amaçlayan bir sanat akımıdır. Akım, hem edebiyatta hem de resimde güçlü biçimde kendini göstermiş, çağının doğacı ve gerçekçi eğilimlerine karşı bir tepki olarak doğmuştur. Sembolistler için bir nesnenin ya da figürün dış görünüşü değil, onun çağrıştırdığı iç anlam önemliydi. Bu yönüyle akım, sanatı gözlemden çok düşünceye ve sezgiye bağlayan yeni bir bakış getirdi.

Sembolizm nasıl ortaya çıktı?

Sembolizm, dünyayı olduğu gibi betimlemek yerine, ardındaki gizli duyguları ve düşünceleri sezdirmeye çalışır. Sanatçılar, bir fikri doğrudan anlatmak yerine onu bir imge, renk ya da atmosferle ima etmeyi tercih ettiler. Bu yaklaşım, 19. yüzyılın sonuna doğru Fransa’da edebiyat alanında, özellikle şiirde belirginleşti ve kısa süre içinde resme de yansıdı. Dönemin şairleri, kelimelerin sözlük anlamından çok çağrışım gücüne odaklanarak ressamlara da ilham verdi.

Akımın temelinde, akıl ve gözlemle kavranabilen dünyaya duyulan kuşku yatar. Sembolistler, sanayileşen ve gittikçe maddileşen bir çağda, bilimin ve gerçekçiliğin ruhu ihmal ettiğini düşünüyorlardı. Ruhun, hayal gücünün ve bilinçaltının resme taşınabileceğine inandılar. Bu nedenle eserlerinde sıkça aşk, ölüm, arzu, rüya ve mit gibi soyut temalar yer alır. İzleyiciden beklenen, gördüğünü açıklamak değil, hissetmektir. Bir eser, kapısını tek bir anlama değil, birçok yoruma açık bırakır.

Sembolizmin öne çıkan özellikleri nelerdir?

Sembolist eserlerin en belirgin yanı, gizemli ve düşsel atmosferleridir. Sahneler çoğu zaman gerçeküstü bir sessizlik içinde, zaman ve mekândan kopuk bir biçimde kurgulanır. Figürler durağan, içe dönük ve düşünceli görünür. İzleyici, somut bir olaydan çok bir ruh haliyle karşılaşır.

Akımın bazı temel özellikleri şöyle sıralanabilir:

• Gerçekliğin değil, duygunun ve düşüncenin ön plana çıkması
• Mit, efsane, din ve rüya gibi kaynaklardan beslenen konular
• Renk ve formun anlatım aracı olarak kullanılması
• Süslemeci, dekoratif ve zaman zaman altın gibi değerli yüzeylerle zenginleştirilmiş bir görsellik
• Aşk ile ölüm, arzu ile korku gibi karşıt duyguların bir arada işlenmesi

Bu özellikleriyle Sembolizm, tek bir görsel üsluba bağlı kalmaz. Kimi sanatçı yumuşak ve sisli bir teknik benimserken, kimi de keskin çizgiler ve parlak renklerle çalışır. Akımı birleştiren şey, biçimden çok zihniyettir. Bu nedenle sembolizmi tanıyabilmek için bir tekniğe değil, eserin taşıdığı atmosfere ve gizemli anlam katmanlarına bakmak gerekir.

Önemli sanatçılar ve eserler

Sembolizmin önde gelen isimlerinden biri Avusturyalı ressam Gustav Klimt’tir. Yazının başında yer alan Öpücük, akımın dekoratif ve duygusal yönünü en iyi yansıtan eserlerden biri olarak kabul edilir. Klimt bu çalışmasında altın varak kullanımı, zengin desenler ve birbirine sarılan iki figürle aşkı, hem dünyevi hem de adeta kutsal bir an olarak resmeder. Adele Bloch-Bauer’in Portresi de onun süslemeci anlayışının doruklarından sayılır.

Fransız sanatçı Gustave Moreau, mitolojik ve dini sahneleri zengin detaylarla işleyerek akımın öncülerinden sayılır. Salome gibi konuları, gizemli ve görkemli bir atmosferle resmetmiştir. Odilon Redon ise rüya benzeri, fantastik imgeleriyle bilinir ve renkli pastel çalışmalarıyla hayal gücünün sınırlarını zorlamıştır. Karakalem çalışmalarındaki tuhaf, düşsel yaratıklar bilinçaltına açılan kapılar gibidir.

Norveçli Edvard Munch da kariyerinin önemli bir bölümünde sembolist eğilimler taşımış, iç dünyanın gerilimlerini ve varoluşsal kaygıyı resme taşımıştır. Çığlık adlı eseri, bu içsel sıkıntının evrensel bir imgesine dönüşmüştür. Fransız Pierre Puvis de Chavannes ise dingin, sessiz duvar resimleriyle akımın daha sakin bir koluna örnek oluşturur.

Bu sanatçılar ortak bir grup ya da resmi bir okul oluşturmadılar. Ancak hepsi, görünür dünyanın ötesindeki anlamı arama tutkusunu paylaştı.

Sembolizm sonraki akımları nasıl etkiledi?

Sembolizmin etkisi, kendi döneminin sınırlarını aşar. Akımın dekoratif anlayışı, özellikle yüzyıl dönümünde gelişen Art Nouveau ile yakın bir ilişki içindedir. Akıcı çizgiler, doğadan alınan motifler ve süslemeye verilen önem, hem afiş tasarımında hem de uygulamalı sanatlarda kendine geniş bir yer buldu. Klimt’in de içinde yer aldığı Viyana Secession’u, bu iki anlayışın buluştuğu önemli bir ortamdır.

Sembolizmin iç dünyaya ve duyguya yaptığı vurgu, kısa süre sonra ortaya çıkan Ekspresyonizm gibi akımlara da zemin hazırladı. Gerçekliği olduğu gibi göstermek yerine onu bir duygunun aracı haline getirme fikri, 20. yüzyıl sanatının büyük bir kısmını biçimlendirdi. Bilinçaltına, rüyaya ve simgesel anlatıma duyulan ilgi, ilerleyen yıllarda Sürrealizm gibi akımlarda yeniden karşımıza çıkar. Sembolistlerin açtığı bu yol, sanatın görünmeyeni anlatma kapasitesini kalıcı biçimde genişletti.

Günümüz tasarımına ve sonraki dönemlere etkisi

Bugün grafik tasarım, illüstrasyon ve marka iletişiminde sıkça başvurulan simge dili, kökeninde bu anlayışla bağ kurar. Bir imgenin doğrudan söylemeden çok şey anlatabileceği fikri, çağdaş görsel iletişimin de temel ilkelerinden biridir. Bir logo, çoğu zaman bir markanın değerlerini birkaç çizgiyle ima eder; bu, tam da sembolist düşüncenin tasarıma yansımış halidir.

Afiş ve ambalaj tasarımında dekoratif desenlerin, altın ve metalik yüzeylerin, lüks ve gizem çağrıştıran görsel dilin kullanımı, sembolizm ve onunla iç içe gelişen Art Nouveau geleneğinden beslenir. Özellikle moda, kozmetik ve mücevher gibi alanlarda markalar, ürünü bir nesne olmaktan çok bir duygu ve arzu nesnesi olarak sunmak için bu simgesel dile başvurur. İç mimaride süslemeci yüzeylere, dokulara ve atmosferik aydınlatmaya duyulan ilgi de aynı kökten gelir.

Dijital tasarımda bile bir arayüzün ya da bir kampanya görselinin yarattığı ruh hali, çoğu zaman açık bir mesajdan daha güçlüdür. Sembolizm bu yönüyle, yalnızca bir resim akımı değil, görselin nasıl anlam taşıdığına dair kalıcı bir bakış açısı olarak değerlendirilebilir. Tasarımcının imge, renk ve atmosferi bir anlam üreticisi olarak kullanma becerisi, doğrudan bu akımın açtığı düşünsel mirasa dayanır.