Arts and Crafts sanat akımı nedir?
Arts and Crafts, 19. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de doğan, el sanatlarını ve niteliğin değerini seri üretime karşı savunan bir tasarım ve sanat akımıdır. Akım, Sanayi Devrimi’nin yarattığı sosyal ve estetik sorunlara bir cevap olarak ortaya çıkmıştır. Sanayileşmeye karşı duruşu, sosyalist bir bakış açısı ve el emeğine duyulan saygı, akımın en temel özellikleridir. Mobilya, tekstil, duvar kâğıdı, seramik, kitap tasarımı ve mimari gibi pek çok alanda sade, dürüst ve doğadan beslenen bir üslubu benimsemiştir.
Sanayileşmeyle birlikte şehirlere büyük bir işçi akını olmuş, bu işçiler uzun saatler tehlikeli işlerde düşük ücretlerle çalışmış ve sağlıksız evlerde yaşamıştır. Fabrikaların yaygınlaşması şehir havasını kirletmiştir. Arts and Crafts, hem bu çalışma koşullarına hem de fabrikalarda üretilen niteliksiz, aşırı süslü nesnelere karşı bir tepki olarak yükselmiştir.
Arts and Crafts akımı nasıl ortaya çıktı?
Akımın fikirsel temelinde John Ruskin ve mimar Augustus Welby Northmore Pugin gibi isimlerin eleştirileri yatar. Ruskin, sanayileşmenin işçiyi makineleştirdiğini ve sanatın ruhunu yok ettiğini savunmuştur. Hem Ruskin hem de Pugin için bir toplumun ahlakı ile mimari biçim arasında sıkı bir bağ vardır. Onlara göre dürüst yapılan, elle üretilen nesneler hem daha güzel hem de daha ahlakidir.
Akım için ilk kıvılcım, 1851’de Londra’da düzenlenen ve dünyanın ilk büyük uluslararası fuarı olan Büyük Sergi’dir. Sergideki fabrika ürünlerinin gereksiz ve işlevsiz süslemeleri, dönemin düşünürleri tarafından sert biçimde eleştirilmiştir. Bu eleştiriler, sade ve dürüst bir tasarım anlayışının doğmasına zemin hazırlamıştır.
William Morris akımı nasıl şekillendirdi?
Ruskin’in görüşlerinden etkilenen William Morris, akımın merkezindeki isimdir. Mimar George Edmund Street’in öğrencisi olan Morris, ressam Edward Burne-Jones ve Dante Gabriel Rossetti’nin de içinde bulunduğu Rafael Öncesi ressamlardan etkilenmiştir. 1861’de Morris, Philip Webb, Burne-Jones, Rossetti, Charles Faulkner, Ford Madox Brown ve Peter Paul Marshall ile birlikte dekoratif sanatlar şirketi Morris, Marshall, Faulkner & Co.‘yu kurmuştur.
1859’da Morris için mimar Philip Webb tarafından tasarlanan Red House, akımın ilk önemli yapısı kabul edilir. Tuğlalarının renginden adını alan ev, asimetrik planı, sade tuğla işçiliği ve dürüst yapısıyla akımın ilkelerini somutlaştırır. Morris’in şirketi 1860’lar ve 1870’lerde büyümüş; mobilya, ünlü Morris koltuğu, tekstil ve vitray gibi ürünlerle yelpazesini genişletmiştir. 1875’te şirket yeniden yapılanarak Morris & Co. adını almıştır.
William Morris’s Red House in London designed by Philip Webb.
Morris’in şirketi, makine üretimine karşı el yapımı ürünleri vurgulamıştır. Morris, nitelikli işçilikle bir tür demokratik sanat yaratmayı ve işçilerin koşullarını iyileştirmeyi hayal etmiştir. Organik boyaların kullanımını gündeme getirmiş, doğal kaynaklara dayalı üretimi savunmuştur. Çalışmalarının popülaritesi Britanya, kıta Avrupası ve Amerika Birleşik Devletleri’nde giderek artmıştır.
Önemli sanatçılar ve eserler
Akımın en önemli ismi, hem tasarımcı hem düşünür olan William Morris’tir. “Strawberry Thief” ve “Trellis” gibi duvar kâğıdı ve tekstil desenleri bugün hâlâ üretilen klasiklerdir.
John Ruskin, akımın fikirsel babası olarak kabul edilir ve yazılarıyla hareketin felsefesini şekillendirmiştir.
Philip Webb, Red House ile akımın mimarideki ilk örneğini ortaya koymuştur.
Edward Burne-Jones, vitray ve illüstrasyon tasarımlarıyla Morris’in şirketine sanatsal derinlik katmıştır.
Amerika’da akımı yorumlayan Gustav Stickley, sade ve sağlam meşe mobilyalarıyla; mimar Charles Rennie Mackintosh ise İskoçya’da akımı kendine özgü bir çizgiye taşımıştır.
Arts and Crafts akımının özellikleri nelerdir?
Akımda kullanılan malzemenin doğal niteliği vurgulanır ve korunur. En belirgin özellik basit formlardır; gereksiz ve gösterişli süslemeden kaçınılır. Nesnenin asıl karakteri ön plandadır. En sevilen motifler doğadan, Britanya kırsalının bitki ve hayvan örtüsünden esinlenir. Yerel gelenekler ve el sanatları başlıca ilham kaynağıdır. Atölyeler çoğunlukla kırsal alanlarda kurulur ve burada eski teknikler yeniden uygulanır.
Mobilyalar ahşaptan ve el yapımıdır; en çok kullanılan ağaç meşedir. Bakır ve deri detaylar, dürüst yapı anlayışını tamamlar. Zemin genellikle cilalı meşe ya da parke olur. Renk seçimleri krem, tuğla kırmızısı, hardal sarısı, zeytin yeşili, koyu mavi ve koyu kırmızı gibi sıcak, doğal tonlardır. Duvarlar ahşap panelli olabilir ya da yumuşak yeşil tonlara boyanır. Duvar kâğıtlarında organik boyalar ve ahşap baskı kalıpları kullanılır. Geniş bir şömine, evin odak noktasıdır. Vitraylı camlar, verdiği Orta Çağ havası nedeniyle bu üslupta sıkça görülür.
Vase and Bowl from the Paul Revere Pottery
Günümüz tasarımına ve sonraki dönemlere etkisi
- yüzyılda birçok etken Arts and Crafts akımının yaygınlığını azaltmıştır. En temel sorun, el yapımı ürünlerin yoğun emek gerektirmesi ve bu nedenle geniş kitlelerin satın alabileceği kadar ucuz olmamasıdır. Morris’in demokratik sanat hayali ile el işçiliğinin getirdiği yüksek maliyet arasındaki bu çelişki hiçbir zaman tam olarak çözülememiş, akım zamanla yalnızca varlıklı müşterilere hitap eder hale gelmiştir.
Buna rağmen akımın mirası son derece güçlüdür. El işçiliğine, dürüst malzemeye ve sade forma verdiği değer, kendisinden sonra gelen modern tasarımı doğrudan etkilemiştir. Almanya’da Bauhaus okulu, “işlev ve dürüst tasarım” anlayışını bu akımdan devralmıştır. Arts and Crafts’ın felsefesi, Amerika’da Craftsman tarzı evlerin ve mobilyaların doğmasına da ilham vermiştir.
Günümüzde akımın etkisi her zamankinden canlıdır. William Morris desenleri hâlâ duvar kâğıdı ve tekstil olarak üretilip büyük ilgi görür. El yapımı ürün hareketi, yerel ve sürdürülebilir üretim vurgusu, “slow design” anlayışı doğrudan Arts and Crafts ilkelerinden beslenir. Seri üretimin yarattığı tek tipliğe karşı niteliğe, emeğe ve doğal malzemeye duyulan ilgi, Morris’in bir buçuk asır önce savunduğu fikirlerin bugün de geçerli olduğunu gösterir.
Kaynak: