GERRIT RIETVELT, DE STIJL
Tam adı Gerrit Thomas Rietveld olan tasarımcı 1888 yılında Hollanda’ da doğmuştur. Babası marangozdur. Çocukluk yıllarında babasına çıraklık yapmış ardından bir kuyumcuda tasarımcı olarak çalışmaya başlamıştır.
Rietvelt çok genç yaşta kendi mobilyalarını üretmek için bir atölye oluşturdu. Bu arada yarıda bıraktığı eğitimini Mimarlık Fakültesini bitirerek tamamladı. Tasarımcının yaratıcılığının yanı sıra çalışkan kişiliği de göze çarpar. 1. Dünya savaşı sürerken bir grup sanatçı De Stijl adını verdikleri bir akım yaratmışlardı. Amaçları o güne kadar abartılı, yavaş ve pahalı üretilen tasarımların yerine hızlı, basit anlayışta, gereksiz süslerden uzak ve daha ucuz tasarımlar oluşturmaktı. Rietvelt ile bu noktada yolları birleşmiştir. Barok tarzının gösterişinden uzak masa, sandalye, kitaplık, karyola gibi mobilyalar tasarlamışlardır.
De Stijl akımı neyi savunuyordu?
De Stijl, Hollandaca “üslup” anlamına gelir ve 1917 yılında ressam Theo van Doesburg öncülüğünde, aynı adı taşıyan bir dergi etrafında doğmuştur. Akımın çekirdeğinde ressam Piet Mondrian da yer alır. Temel fikir, sanatı ve nesneleri herkesin paylaşabileceği evrensel bir dile indirgemekti. Bunun için biçim sadeleştirildi: yalnızca yatay ve dikey çizgiler, dik açılar, bir de kırmızı, sarı, mavi gibi temel renkler ile siyah, beyaz ve gri kullanıldı. Eğri çizgiler, doğal taklitler ve süsleme reddedildi.
Bu yaklaşım yalnızca bir estetik tercih değil, savaş sonrası Avrupa için yeni bir düzen arayışının da ifadesiydi. De Stijl sanatçıları resim, grafik, mobilya ve mimariyi tek bir tutarlı sistem altında birleştirmek istiyordu. Rietveld’in önemi tam da burada belirginleşir: O, bu soyut ilkeleri elle tutulur, oturulabilen, kullanılabilen nesnelere çevirebilen kişiydi. Mondrian’ın tuvalde yaptığını, Rietveld üç boyutlu uzayda yapmıştır.
KIRMIZI, MAVİ SANDALYE:
Gerrit Rietvelt’ in en ünlü eserlerinden biri kırmızı- mavi sandalyesidir. O güne kadar oymalar yapılıp ve pahalı kumaşlarla kaplanan sandalyelerin aksine kumaşsız, dik açıları ile kolay ve seri üretilebilecek olan sandalye, yeni bir devrin açılmasını sağlamıştır. Tüm bu özelliklerin yanında dönem sandalyelerinde asla görülemeyecek olan kırmızı ve mavi renklerin bir arada kullanılması tam bir devrimdir. Bu tasarımla o güne kadar mobilyacılıkta uygulanan tüm kurallar yıkılmıştır.
Sandalyenin yapısına yakından bakıldığında ilkesi açıkça görülür. Standart ölçülerde kesilmiş düz ahşap çıtalar birbirinin üzerinden geçer, hiçbiri ötekine gömülmez. Böylece her parça ayrı bir eleman olarak okunur. Renkler de bu mantığı pekiştirir: oturma yüzeyi mavi, sırt kırmızı, taşıyıcı çıtalar siyah, uçları ise sarıdır. Renk burada süsleme değil, yapıyı anlatan bir araçtır. Sandalye bu yönüyle oturulan bir nesne olduğu kadar, uzaya yerleştirilmiş bir resim gibi de düşünülebilir. İlk hali 1918 dolaylarında ortaya çıkmış, bilinen kırmızı mavi renk düzenine ise birkaç yıl sonra kavuşmuştur.
Rietveld seri üretimi neden bu kadar önemsedi?
Seri üretim Rietvelt’ in en büyük hayallerinden biridir. Bu bakımdan ona göre tasarımlar işlevsel olmalı ve geometrik tutarlılık içinde biçimlendirilmedir. Bu gün mobilyalar geniş halk kitlelerince alınabiliyorsa bu Rietvelt’ in seri üretimle ucuzluğu sağlama anlayışı sayesinde olmuştur.
Rietveld için sadelik yalnızca bir görünüm meselesi değildi. Düz çıtalar ve standart parçalar, mobilyanın daha az atölye emeğiyle, daha hızlı ve daha ucuza yapılabilmesi demekti. Onun hedefi, güzel ve ilkeli tasarımı yalnızca varlıklı sınıfın değil, sıradan insanların da erişebileceği bir şeye dönüştürmekti. Bu düşünce, sonradan Bauhaus okulunun ve genel olarak modern tasarımın da merkezine oturacak olan “iyi tasarım herkes için” anlayışının erken ve güçlü bir örneğidir. Zigzag Sandalye gibi sonraki çalışmalarında da aynı arayışı, mümkün olduğunca az parçayla çok şey söyleme isteğini sürdürmüştür.
Schröder Evi neden bir dönüm noktasıdır?
Tasarımcının mimarlığını yaptığı bir çok geometrik planlı ev vardır. Schroder Evi adı verilen ev ise olay yaratmıştır. Tasarladığı evlerde bu kez de mimarinin o güne kadar olan tabularını yıkmıştır.
Utrecht kentinde Truus Schröder-Schräder için tasarlanan ve 1924’te tamamlanan bu ev, De Stijl ilkelerinin bir binaya baştan sona uygulandığı bilinen tek örnektir. Dışarıdan bakıldığında ev, üst üste ve yan yana kayan düzlemlerden, birbirini kesen çizgilerden oluşur. İçeride ise belki de en yenilikçi yanı ortaya çıkar: üst kat, kayar ve katlanır bölmeler sayesinde gündüz tek bir açık hacme dönüşebilir, gece ise ayrı odalara bölünebilir. Mekan sabit değil, kullanıcının ihtiyacına göre değişen bir şeydir. Bu esnek planlama anlayışı, çağdaş konut tasarımını derinden etkilemiştir. Ev, 2000 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine girmiştir. Gerrit T. Rietvelt 1964 yılında Hollanda’ da ölmüştür.